چشم اندازهای عشق واندوه «برصلیب باد...»

٢٥ عقرب (آبان) ١٣٩١

شناسنامه­ی کتاب:

نام کتاب: بر صلیب باد... (دفتر شعر)

شاعر: محمد جعفر عزیزی

ویراستار: علی رضا عزیزی

برگ­آرا و طراح­پشتی: ژکفر حسینی

چاب اول: 1391

شمارگان: 1000

ناشر: انتشارات تاک

 

آهنگِ سنگین وغریبی می­رسی درگوش

به خاطراتِ زندگی­ات می­نهی سرپوش

فکری شبیهِ باد در ذهنِ تو می­پیچد

دردی تمام بودنت را می­کشد بردوش

اشکی که می­غلتد به روی دامنِ مرگت

آهنی که می­گیرد تو را آهسته درآغوش

پیراهنت را ازتنت می­آورد بیرون

حالا تو می­پوشی سکوتِ سرد را تنپوش

و چشم­هایت می­چشد طعمِ شکستن را

وقتی کنارِ قابِ عکسی می­شوی بی­هوش

می­میرد آوازت میانِ یک نفس­آهنگ

تنها چراغِ الکنِ شب بازهم خاموش ( برصلیب باد...، 20)

 

    شعر، گفتار/نوشتاری است ویژه، وهمیشه درپی ویژه­کردن وتفاوت­داشتن­اش از هرگفتار، نوشتار، و درکل، متن، بوده است. هرکس، شعررا به راحتی از غیر شعر تشخیص می­دهد اما تشخیص متنِ فلسفی ازمتنِ عرفانی یا جامعه­شناسی وتاریخ برای هرکس چندان ممکن نیست بایستی متخصص یکی ازاین علوم باشی تا بتوانی مرزِ شناختِ این علوم را تفکیک کنی. این که شعر چرا برای همگان قابل شناخت است؛ دلیل­اش، تفاوت شعر از نظر موضوع و از نظرشکل با دیگر متون است. موضوع شعرممکن است هرچه باشد اما بابینشِ تخیلی ودیدعاشقانه، ارایه می­شود واین بینش ودید برای همگان قابل دریافت است زیرا انسان را وارد امرهستی­شناسانه­ای می­کند که به خاطره ویادبود منجر می­شود که درنهایت، بیانی می­شود از اندوه­ی انسانی ما، و خویشتن در کلیتِ آرزومندی، درشعردرک می­کنیم.

   درست است که شعر، امکان بی نهایت زبانی از نوع بازی زبانی را نسبت به هرمتن ونوشتار، دارد اما امکان­های عاطفی شعر از نوع خاطره ویادبود، به شعر اهمیتِ بیشترِ هستی­شناسانه می­دهد و به شعر، ماندگاری می­بخشد. شعر از سویی، زبان را از ابزارشدن رهایی می­بخشد و ازسویی به یاد ما می­آورد تا هستی و وجود را فراموش نکنیم، ودرتداومِ آرزومندی بشری، خویشتن را نیزدریابیم.

 مجموعه شعر «برصلیب باد...» نمودی است ازامکان­های زبانی وامکان­های هستی­شناسانه از نوعِ یاد بود وخاطره. شعرها، درساختارخویش، فضای زبانی، و درنگرش ونگاه به امکان های عاطفیِ انسانی، ساحتی  وجودی وهستی­شناسانه ارایه کرده است. درکل، در فضای زبانی ودرساحتِ وجودی شعر،حضورشاعری را می­توانیم احساس کنیم که درنخستین دفتری شعری­اش، هم به امکانهای زبانی وهم به امکان­های وجودی، خودش را تصادم می­دهد.

   درشعر «رنگ سرخ ...!» مصرع­های شعر، چنان بلند می­شود، انگار بلندتر ازآن را نمی­توان تصورکرد. اگرچه بلندی مصرع­ها درخواندنِ شعر، آدم را نفس­گیر می­کند اما شاعر، با استفاده ازممکن­های زبانی­، ایجاد تصاویر و امکان­های وجودی؛ ظرفیتی ویژه به شعر می­بخشد:

   بارنگ سرخ، گوشه­ی یک تکه کاغذی، تصویر چند بعُدی ماری­ست سهمگین

   معنی نمی­دهد به فراسویِ ذهن من، تنها، شکستِ باورِ احساسم از یقین

   انگشت می­کشم به درشتیِ رنگِ شب، تا جوهری برای توپیداکنم، سریع-

   زیرا نگاهِ خفته­ی آن سوی پرده­ها، چاقو برای ضربه کشیدند ازکمین

   همچون سکونِ آخر یک انفجارِ بمب، ابرو به روی چشمِ امیدم نشسته است

   این طاقتِ خرَفت که دردی­ست ازدرون، سیمای یک مریضیِ مردار وشرمگین

   مرگِ کنارِ جاده طبیعی­ست، شهرمن، بی اعتنای چهره­ی مشکوک می­شود

   آسان بمیرکه این قطره­های خون، طرحی­ست رویِ نقطه­ی آغاز وآخرین

   وقتی سکوتِ مرگِ زمین باز می­شود، درد از شقیقه­های تو آغاز می­شود

   ازمغزِ سرگرفته و تا رانِ آدمی، در پیشِ چشم­های تو افتاده بر زمین...!

     ***

     هان ای- پلنگ­مرد- که از اشک­های تو، می­نوشم و برای توفریاد می­کشم

      بپر به روی شانه­ی دیوارِ سرنوشت، گندیده تخم­های کثافت را بچین

 

  این شعر با انسجام­بخشی واژه­ها و مصرع­ها، تصویرهای تودرتو وپیهم را می­آفریند که این تصاویر، فضای زبانی ومتنی­ای را ممکن می­سازد که درآن ساحت وجودی، پرداخته می­شود وآدم می­تواند دراین ساحت، دنبالِ امری، شاید رنج، درد یا بیهودگی زندگی باشد. ارایه­ی این تصاویر: «تصویر چند بعُدی ماری­ست سهمگین»، «درشتیِ رنگِ شب»، «این طاقتِ خرفت که دردی ست ازدرون، سیمای یک مریضیِ مردار وشرم گین» ، «این قطره­های خون، طرحی­ست رویِ نقطه­ی آغاز وآخرین»  و... فضای شعر را بی نهایت سهمگین می­سازد وساحت وجودی ترسناکی را فرا روی ما قرارمی­دهد که از آن رهایی نیست. این فضا و ساحت وجودی است که ممکن­های متن، مطرح می­شود؛ این­که چگونه جهانِ متن خلق می شود! وقتی ازجهانِ متن سخن می گوییم، در واقع همان ظرفیتِ فضای زبان و ساحتِ وجوی است که در متن ارایه شده است؛ درصورتی، متنی از این امکان­ها بی بهره باشد از جهانِ متن درآن نمی­توان سخن گفت.

   یادبود وخاطره درشعر، به نوستالژیا می­انجامد. نوستالژیا، عشقی­ست توام با اندوه. این عشق نه از نوع عشقِ گل وبلبل، یعنی همان عشق­های سطحی وآبکی، که با احساسات نوجوانی همراه است، بلکه عشقی­ست از نوعِ عواطفی؛ که اندوهگینی را درپی می­آورد، و تحمل این اندوه؛ رنج ودردِ عشقی است که فضایِ تنهایی را در آدمی، می­آفریند.

   این دفترِ شعر، نخستین دفترِ شعریِ محمد جعفر عزیزی است. اما آن سوی شعرها انگار، آدمی ایستاده است میانه­سال، اهل خاطره ویادبود، با روحِ رنج کشیده وکداخته شده؛ که از احساساتِ عاشقانه  نه بلکه از عواطفِ عاشقانه، و ازتحملِ رنج ودرد می­گوید؛ دردِ تحمل آگاهی. وآگاهی، تاریخِ ذهنی آدمی از بودن است؛ بودنی که به یاد می­آورد و با یادآوری­اش، فضا می­سازد، فضای انباشته از اندوه، و در این فضا می­ایستی، وجودت را به یاد می­آوری که دارد فراموش می­شود. شاید محکومیتِ ما این باشد که فراموش نمی­توانیم، همین که فراموش نمی­توانیم، انسان ویژه- ایم، شاعر- ایم، محکوم به یادبود؛ یادبود ازچیزها؛ از زمان، ازمکان، ازرفتگان، از نیامدگان و... .

   آینه درمقابل وخورشید درمیان 

   در انتهای پنجره یک مرِد نیمه­جان

   مردی که خط کشیده به اندامِ سرنوشت

   مردی که دار بسته خودش را به آسمان

   مردی که شک نموده به معنایِ زندگی

   اندوه­ناکِ نیمه­ی خالیِ استکان

   هی قطره، قطره، قطره ودریای اشک او

   درامتدادِ گونه­ی شب می­شود روان

   سر را به باد تکیه زد از فرطِ خستگی

   در ناله­های چک چکِ خاموشِ ناودان

   چشمش به خواب می رود وخوابِ مرگ را

   می­بیند این طرف­تر از انبارِ «قرص نان»     ( برصلیب باد...، 10)

 

 شعرها، چشم اندازهایی­ست از عشق، از عشقی که به اندوه می­انجامد و ماهیتِ هستی­شناسانه را بردوش می­کشد، و امکان­های ساحتِ وجودی را فرا راهِ ما می­گذارد، و در این ساحت­هاگیر می­مانیم.

شعرها، برخوردار ازظرفیتِ امکان­های زبانی بالفعل، و از نظر تکاملی،  امکان­های بالقوه­ی بیشترِ ظرفیتِ زبانی درآینده­ی شعرِ شاعر، قابل تصور است اما امکان­های معنایی وهستی­شناسانه، بیشتر از امکان­های زبانی در شعرها قابل درک است.

   امکان­های هستی­شناسانه­ی شعر از نوعِ عشق، اندوه، تنهایی، درد، زندگی، مرگ و...، ساحتِ وجودی را درشعرگسترش داده است. اگرچه این امکان­های هستی­شناسانه­، بیشتر مایه از امکان­های هستی­شناسی سنتی دارد اما برخورد انسان درآغاز با این امکان­ها ضروری است و این امکان­ها برای انسان از امکان­های بنیادین است، فقط گونه­ی نگاهِ انسانِ معاصر به این امکان­های هستی­شناسانه تفاوت دارد که این گونه­ی نگاه به طورِ خفیف درشعرها دیده می­شود؛ طبعن، نمی­شود در نخستین کار، سنگِ­تمام راگذاشت.

   شاعرِ دفترِ شعری «برصلیب باد ...»، شاعرِ معناها وامکان­های هستی­شناسانه است، امکان­های هستی­شناسانه، در این دفترِ شعر، اساس­گذاری شده که در تکاملِ کارِ شاعر، بیشتر عمق وگسترش خواهد یافت.

   حقیقت این است، شاید کمترکسی پیدا شود، شعر ومتنِ ادبی را برای ساختارش بخواند، ساختار وفرم جز نامریی متنِ ادبی وشعراست؛ همه کس شعر ومتنِ ادبی را برای معنا وامکان­های هستی­شناسانه­ی آن می­خواند تا خودش یا بخش­های از وجودش را که فراموش کرده است از راهِ جابجایی شخصیت­های داستانی یا از طریقِ اشتراکِ عاطفی وتخیلی امکان­های هستی­شناسی شعر، به یاد بیاورد.

   شعرهایی که امکان وجودی ومعنا درآن مطرح است، واژگانِ خاصِ خودش را دارد که تکرارِ واژه­های مشخص با بارِ معنایی ویژه، به شعر، فضا وساحتِ وجودی می­بخشد. در این دفترِ شعر نیز می­توان واژه­هایی را به دلیلِ بسامدی که در شعردارد ازجمله­ی واژگانِ شعر به شمار آورد: «معتاد، روح، شب، گریه، درد، وحشت، کابوس، سیگار، سرنوشت، لذت، غربت، اندوه، بغض، خذا، مرد، سایه، قفس، ذهن، عشق، ومرگ».

   واژه­ی «مرگ» ، بیشترین بسامد را در این دفتر داشته و نظرِ هستی­شناسی شعر، یکی از امکان­های محوری هستی­شناسانه­ی دفترِ شعر است که فضای کلی شعرها وساحتِ وجودی شعرها را جان بخشیده است و واژگان دیگر با ارتباطی به مفهوم مرگ؛ فضا وساحتِ وجودی را دراین دفتر، گسترش می­بخشد:

   این کوره راه، حامله ازناله­ی من است

    خفاش هایِ مُرده پسرخاله­ی من است

    دیگرغروب بوی نوازش نمی­دهد

    این جا غروب دشمنِ صد ساله­ی من است

    دستِ سیاه مرگ هم ازلا به­لای خاک

    درکوششِ دریدنِ دنباله­ی من است

    نفرین به حالِ من، منِ بدبختِ مُرده­بخت

    این پیرزالِ یخ زده غساله­ی من است

... ( برصلیب باد ...، 45)

 

 شاعر، گاهی در برخی از شعرها دچاریِ احساسات می­شود. احساساتی شدن در شعر، از عمق وگسترشِ امکان­های هستی­شناسانه­ی شعر می­کاهد وحتا به مرگ شعر می­انجامد.

   در شعرهای  «بی خوابی، کبوترم وآدمک­های نالایق»، به برداشتِ من، شاعر دچارِ احساسات می­شود تا دچارِ شعر.

  تخیلِ شاعر، یا در غیبتِ احساسِ گسسته از طبیعت به آفرینش می­پردازد، که در این صورت، آفرینشِ شعر با طبیعت ارتباط دارد، می توان این ارتباط را محاکات طبیعت خواند. یا پس ازخواندن یک متن، برخِ تاثیرِ عاطفی که از متن، به ناخودآگاهِ ذهنِ ما پرتاب می­شود؛ در موقع آفرینشِ متن وشعر بی­آن­که خواسته باشیم، به خودآگاهِ ما می­آید و در شعر ومتن تبارز می­یابد، که این ارتباط متن با متن، همان بینامتنیت می­تواند باشد. ­

   درصورتی که درآفرینشِ یک متن ادبی، این دو رابطه آگاهانه صورت بگیرد، متنِ تولید شده، بیشتر بیانی از احساسات یا تقلیدواره خواهد بود، اگر ناآگانه، متن با طبیعت یا با متن­ها ارتباط برقرارکند که خواستِ آگاهانه­ی آفرینشگر درمیان نباشد، در این صورت، متنِ آفریده­شده، یک متنِ ادبی است .

   شعرهای این مجموعه، ژرفا ، خلاقیت و اصالتِ خود را دراد، که این ژرفا، خلاقیت و اصالت به دفترِ شعر، چشم­اندازِ هستی­شناسانه، بخشیده است.

درشعرِ «پرسیدازآینه،» انگار رابطه­ی خفیفی بنیامتنی با شعرِ «جام دگر زد...» دفترِ شعرِ «دوبوسه سیب» یافت .

   دفترِ شعر «برصلیب باد ...» چشم­اندازِ امکان­های هستی­شناسانه را گشوده است. بنابراین، این دفتر در مراحل تکاملی خویش که  دفترهای دیگر باشد، این امکان­های هستی­شناسانه را عمق وگسترش بیشتر خواهد داد.

   در پایان این نوشتار، شعرانتخابی من:  شعرِ «دواتفاق دوشوخی» است.

 دراین شعر بسیارچیزها، جاندار وبیجان، باهم ارتباط پیدا می­کند که قدرتِ انسجام­بخشی واژه­ها، و تبدیل واژه­ها به اشیای هنری وچیزها را نشان می­دهد و درنهایت به قدرتِ توصیف ودید جزیی­نگرِ شاعر پی می­بریم :

   دو بُشکه آبِ گوارا، دو بُشکه خوِن پرنده

   دوآفتابه پُرازخاک، کنارِ چرخِ زننده

   شکستِ کاسه وکوزه، به رویِ صحنِ حویلی

   و رنگِ زردِ عروسک، خجالتی­ست بسنده

   دو صندلیِ شکسته، دو میزِ غرقِ تماشا

   دو تکه شیشه­ی وحشی، به دستِ مرده وزنده

   هزارخنده­ی بی­روح، لبِ کرختِ خیابان

   تصادف است تصادف، میانِ هردو خزنده

   دواتفاق، دوشوخی، درست گشته شبیهِ

   گلویِ بره­ی زیبا، دهانِ گرگِ درنده

   دوتا غلام، دوتا شاه، به فکرِ این که چگونه

   هنوز برگه­ی آس است، هنوز برگِ برنده

   چه شد همین وهمان شد، که در دوساعت ونیمی

   دمیده درمن و روحم، علوفه­های گزنده     ( برصلیب باد ...،40)  







به دیگران بفرستید



دیدگاه ها در بارۀ این نوشته
نام

دیدگاه

جای حرف دارید.

شمارۀ رَمز را وارد کنید. اگر زمان اعتبارش تمام شد، لطفا صفحه را تازه (Refresh) کنید و شمارۀ نو را وارد کنید.
   



محمد یعقوب یسنا